Ekim 14, 2021

Değişim olgusunun derinlerinde: Psikanalitik Denemeler

ile admin

Müge Gülmez

Talat Parman’ın 2001-2004 ortasında yapmış olduğu konuşmaların ve yazdığı denemelerin bir derlemesi olan, birinci baskısı 2004’te yayımlanan ‘Psikanalitik Denemeler’ isimli kitabı Temmuz 2021’de Yapı Kredi Yayınları tarafından tekrar yayımlandı. İçerisinde on beş denemenin yer aldığı kitap, psikanalitik kuram ve uygulama içerisinde Parman’ın uzmanlık alanları olan ergenlik, aile ve anne-babalıkla ilgili mevzuları, sanatsal ilgi alanları olan mimari, sinema ve hoş sanatlardan faydalanarak manalı bir bütün oluşturacak formda harmanlıyor.

İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden mezun olduktan sonra psikiyatri uzmanlığını Paris René Descartes Üniversitesi’nden alan, Türkiye’de psikanalizin öncülerinden kabul edilen Parman 1994 yılında Türkiye’ye döndükten sonra İstanbul Üniversitesi Çocuk Sıhhati Enstitüsü’nde ergen psikiyatrisi alanında çalıştı. Sonradan dernekleşen İstanbul Psikanaliz Grubu’nun kurucularından. Ayrıyeten, Paris Psikanaliz Kurumu (Société Psychanalytique de Paris) ve Memleketler arası Psikanaliz Derneği (International Psychoanalytic Association) üyeleri ortasında da yer aldı. İstanbul Psikanaliz Derneği’nin 2000’den beri yayımlamakta olduğu Psikanaliz Yazıları Mecmuası, çeviri metinler ve Türkiyeli psikanalistlerin özgün yazılarıyla ülkemizde psikanalizin gelişimine değerli bir katkı sağlamakta.

Parman, ‘Psikanalitik Denemeler’de, psikanalizin temel kavramları ve hususları üzerine eğilirken yer yer Türkçe argo ve tabirlerle ironik bir lisan kullanmakta. İçerikte, sinema, fotoğraf, şiir ve edebiyat psikanalizle harmanlanırken psikanalizin temel bahisleri okur için anlaşılır kılınıyor. İkinci baskı için yazdığı önsözde Parman, kendi değişimini ve içinde bulunduğu ruh haletini de okurla paylaşmaktan çekinmiyor. Tekinsiz bir his hissediyor müellif ve bu hissin Freud’un kullandığı “tekinsizlik” kavramı ile birebir olduğunu söylüyor. Yani “tanıdık olup da tedirginlik uyandıran” bir his. Parman, bu tedirginliği kendi benliğindeki değişime vurgu yaparak açıklıyor ve tedirginlik yaratan asıl şeyin değişimin içerisindeki yitikler ve bu yitiklerin oluşturduğu hüzünden kaynaklandığını açımlıyor: Değişimin kaçınılmaz sonucu yitikler; ayrılıklar, kopmalar, uzaklaşmalar, ölümler… Oscar Wilde’a atıfla “Sizi tanıyamıyorum, zira ben çok değiştim” diyor tahminen de bizlere. (s.8) Ona nazaran, değişim yalnızca yitiklerden oluşmuyor, yitip gidenlerin yeri yeni buluş ve buluşmalarla kaplanıyor. Hasebiyle yitirilenler ve yeni bulunanlar bir ortada ilerliyor bu süreçte. Parman’ın söz ettiği üzere, psikanalize başlayan bir kimse değişimden korkar zira temelinde oluşturmuş olduğu “nevrotik denge”yi kaybetmek istemez. Fakat tıpkı vakitte, içinde bulunduğu ruhsal durumdan kurtulmak isteyerek psikanalize başlar. Böylelikle kişi, “yineleme zorlantısı”ndan çıkabilme ihtimalini doğurur. Nihayetinde değişimin olumlu olarak nitelendirmesinin sebebini kişinin bu yineleme zorlantısından kurtulması ve yeni münasebetler, yeni ilgiler, yeni reaksiyonlar geliştirmesi olarak açıklar. Münasebetiyle Parman’a nazaran değişim uygundur zira “yineleme ve yenileme birbirinin karşıtıdır.” (s.9)

Psikanalitik Denemeler, Talat Parman, 164 syf., Yapı Kredi Yayınları, 2021.

Parman’ın önsözde değişime bu derece vurgu yapmış olması süratle değişen dünya dinamikleri göz önünde bulundurulduğunda tesadüf olmasa gerek. Denemelerde tarihi bir bütünlük içerisinde psikanalizin değişimi nasıl açıkladığını okuyoruz aslında: Bir çocuk doğuyor evvel, alışılmış bir anne bir de baba doğuyor beraberinde. Çocuğun yaşı ailenin yaşı oluyor. Dünyaya gelişinin birinci yıllarında fizikî olarak anneye bağımlı olan çocuk sonraki yıllarda ilişkilenme biçimini değiştirerek “ayrılma-özerkleşme” devrine giriyor. Ergenlik, Oidipal periyottaki baba figürü ile Oidipal devir öncesi baba figüründen vazgeçerek erişkin benliğin oluşumuna hizmet ediyor. Birinci yıllarda kendi cinsiyetini fark eden erkek çocuk, ergenliğin sonlarına yanlışsız toplumsal cinsiyetini de oluşturuyor. (s.36) Oidipus karmaşasının toplumsal kanunları oluşturmasıyla, babalık kurumunun oluşumuna bağlı olarak kültürler ve uygarlıklar ortaya çıkıyor, gelişiyor. Müellif, Lacancı bir noktadan maddeyi oluşturan ve aktaran olarak babalığın fonksiyonunun sahneye çıktığını aktarıyor. (s.45) Anne-babanın ismini söylüyor ve nihayetinde çocuk lisanda, toplumsal nizamda ve kültürde bir yer buluyor kendine. (s.50)

Sonra, mesken ve yerin aile için ehemmiyetini anlatıyor Parman. Uzam ve vaktin insan ruhuna ve insan ruhunun uzam ve vakte tesiri gözler önüne seriliyor. “İnsanın uzamla ilgi kurduğu en kıymetli yerlerden biri” olarak tanımladığı mimarinin de aile olgusunun tarihî gelişimi ve dönüşümüyle nasıl da geniş avlulu meskenlerden, yalnızca iki nesli bir ortada tutabilen daha küçük apartman dairelerine sığdığımıza değiniyor. “Şeyler, objeler, vücutlar vakit olmadan olabilirler mi?” diye sorarak hareketin şartının uzam ve vakit olduğunu söylerken bunların sanattaki iz düşümlerinin toplumlarla başat etkileşiminin yüzyıllardır devam etmekte olduğunu, birbirinden ayrılmaz bir bütün olduğunu tabir ediyor.

“Bütün sorun zamanlamadır, ömrün başından beri bu böyledir. Döllenme vaktini birkaç günle kaçıran milyonlarca spermin acıklı sonunu düşünelim. Hepimiz âlâ yahut makus ancak bir zamanlama eseriyiz. Ve elbette bir uzamın da eseriyiz. Yani yerin, kozanın, rahmin.” (s.85).

Kitap ilerledikçe ergenlikle vakit ortasındaki bağlantıyı çözümlüyor ve günümüz toplumunun vakitle olan bağındaki dönüşüme vurgu yapıyor. Uzaklıkların ışık yılıyla hesaplanması ve insanın da artık bir “yaşam beklentisi” ile var olması uzamın zamansallaştığına işaret ediyor. Fazla vakit üretimi ve vaktin saklanması, teknolojinin gelişimi ile bir açıdan mümkün hale geliyor günümüzde. Ergenlikte baş göstermeye başlayan kısıtlı vakit algısı ve gelecek takıntısını/kaygısını anlatırken Moscovici’den alıntı yapıyor Parman:

“Bir bağımlının yaşadığı mahrumluk sendromu içindeyiz güya. Bağımlı olduğumuz unsur gelecek mi?” (s.87)

Hakikaten, ailenin psikanalizini de tartışıyor ve literatüre nazaran bir çiftin ne vakit çift olmaya başladığına, aile kavramının nasıl tanımlandığına, ortak ailesel bilinçdışına değiniyor. Daha sonraları eleştirilecek olsa bile “aile nevrozu” denen bir olgunun varlığından, yani anne-babadan biri yahut ikisi tedavi edildiğinde çocukta da düzgünleşme görüldüğünden bahsediyor. Literatürde görece az işlenmiş bir bahis olarak bahsettiği kardeşlikten kelam ederken kardeşliği öncelikle başkalığın tanınması ve farklılaşma süreci olarak ele alıyor ve kardeş dayanışması ile üst jenerasyonun otoritesine gelinen aykırılığa da değiniyor.

Mevt temasına gelirsek, çoğunlukla bireyde melankoli ve öfke doğurmakta. Levinas’a atıfla “ölüm bir proje yapmanın olanaksızlığıdır” diyor Parman. (s.126) Yani gelecek, “öteki”nin olmaması üzerine. Vefatın “Bir kişi yitiyor, dünya boşalıyor” kelamıyla idealizasyonun kopması formunda; aşkın ise “bir kişi bulunuyor dünya doluyor” kelamıyla obje ışığının benliği aydınlatması halinde karşılandığı belirtilmekte. (s.138) Bir bütün olarak okunduğunda, doğumdan vefata bir değişim serüvenini anlatıyor kitap. Değişim durmuyor ve psikanaliz durmaksızın devam eden bu değişimi açıklayan bilimler ortasında değerli bir yere sahip. Değişim korkutuyor, tekinsiz bir his hissettiriyor. Özellikle günümüzde. Psikanalizin gözler önüne serdiği değişimin sürekliliği ve hatta gerekliliği gerçeğini bu denemeler sayesinde kavramak bu korkuyu biraz olsun azaltıyor. Özetle, muharririn söz ettiği üzere değişim şahısta “(…) yinelemenin yaradanı Thanatos yerine, yenilemenin rabbi Eros’un tesirine girme eğilimi gösterdiğini kanıtlar” ve bu güzeldir zira “yineleme ve yenileme birbirinin tersidir” (s.9) denilebilir.

KAYNAK :GAZETE DUVAR