Kasım 26, 2021

Dev adım atıldı! Büyük fırsat: Türkiye’den satın alacaklar

ile admin

Prof. Dr. Elif Nuroğlu, Paris İklim Mutabakatı’nı iklim krizi ve Yeşil Mutabakat tartışmaları bağlamında AA Tahlil’e kıymetlendirdi:

Türkiye, 2016 yılından bu yana Mecliste onaylamadığı Paris İklim Mutabakatı’nı, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Birleşmiş Milletler (BM) Genel Şurasındaki konuşmasının akabinde gündemine aldı. Meclisteki onay sürecinin beş günde tamamlanmasının akabinde karar Resmi Gazete’de yayımlandı. Paris İklim Mutabakatı’nın Meclis onayından geçmesi Türkiye’ye 31 Aralık-12 Kasım 2021’de Glasgow’da düzenlenen COP26 konferansına katılma hakkı sağladı.

Paris İklim Mutabakatı’na taraf olan ülkeler, global ısınmanın endüstrileşme öncesi periyoda nazaran 2 derece ile sonlandırılması ve mümkünse 1,5 dereceye kadar düşürülmesi için kendi gayelerini belirliyor ve her beş yılda bir amaçlarını güncelliyor. Muahedeye taraf olan ülkeler, kendi belirledikleri emisyon azaltımı gayelerine ulaşmak için çalışıyor. Bu muahedenin onaylanması Türkiye’nin bir yandan kendi iklim değişikliği planlarını uygularken öteki yandan da taraf ülke olarak çıkarlarını müdafaası ve bu büyük dönüşüm için gereken finansmanı almak için akredite olması manasına geliyor. Çünkü Paris İklim Mutabakatı’na taraf olmayan bir ülkeye yeşil dönüşüm finansmanının gelmesi mümkün değil.

AB YEŞİL MUTABAKATI

2015 yılında düzenlenen Paris Muahedesi’ni müteakiben Avrupa Birliği (AB) kendi yol haritasını belirleyerek Aralık 2019’da Avrupa Yeşil Mutabakatı’nı yayımladı. AB’nin Yeşil Mutabakatı hem AB’ye üye hem de AB ile iş birliği ve ticaret yapan ülkeler için çok önemli ve kapsamlı bir dönüşüm içeriyor.

AB, 2030’a gelindiğinde Avrupa’nın karbon salınımını 1990 seviyesine nazaran yüzde 55 düşürmeyi planlıyor. Bu gayeye uygun olarak hazırladığı bir kalkınma planı niteliğinde olan “Fit for 55 (55’e Uyum)” paketini de 2021 yılı Temmuz ayında açıklayan AB’nin en son gayesi 2050 yılında dünyanın birinci karbon-nötr kıtası olmak.

Türkiye’nin en büyük ticaret partneri olan AB, 2050 yılına kadar yeşil ve dijital dönüşüm ekseninde kendisini büsbütün dönüştürürken, Avrupa ile ilgilerine devam etmek isteyen Türkiye’nin bu ikiz dönüşüme kayıtsız kalması beklenemezdi. Gerçekten o denli de oldu.

TÜRKİYE’NİN YEŞİL DÖNÜŞÜM SEYAHATİ

Paris İklim Mutabakatı’nın onaylanmasını bir sorunun çözülmesi olarak değil de uzun soluklu ve sıkıntı bir dönüşümün başlaması olarak yorumlamak daha isabetli olur.

Üretim, tüketim ve geri dönüşüm süreçlerinin yeni baştan tasarlandığı bugünlerde yapılacak en önemli şey, öncelikle bu dönüşümün ne olduğunu anlamak ve süreci fırsat ve tehditleriyle, artı ve eksileriyle tanımlamaktır. Her geçişte olduğu üzere bu dönüşümün de kazananları ve kaybedenleri olacaktır. Bir yandan yeşil dönüşümde yeni iş alanları doğacak öbür yandan da kimi meslekler ortadan kaybolacak ve en büyük güç kaynağı olarak kullanılan kömür hayatımızdan peyderpey çıkacak.

Kaybedenlerin olduğu yerde her vakit bir direnme de olacaktır. Bu nedenle farkındalık çalışmaları ve sürecin ayrıntılarıyla kamuoyuna anlatılması toplumsal takviye almak açısından çok değerli. Geçiş sürecinin adil olması ve kimsenin geride bırakılmaması AB’de en çok üzerinde durulan bahislerin başında geliyor. Yeşil Mutabakat’a ahenk kapsamında üretimde karbon ayak izini minimize eden ve bir müddet sonra sıfırlayan siyasetler güdülürken ve üretimde bunun için gerekli değişiklikler yapılırken, işini ve yararını kaybedecek kesimlerin kayıplarıyla baş başa bırakılmaması, toplumsal huzur ve gelir dağılımı adaleti açısından epeyce kıymetli. Bir yandan istihdamda ortaya çıkacak kayıpların yeni iş alanlarıyla telafi edilmesi beklenirken başka yandan iş gücünün yine eğitilmesi ve yeni yüzyılın gerekliliklerine uygun kabiliyetlerle donatılması da siyaset yapıcıların yeni misyonları ortasında olmak zorunda.

Yeşil Mutabakat’a ahenk kapsamında yapılacak düzenlemelerin mahallî tesirleri farklı olacak. Bölgeler ekonomik faaliyetleri nispetinde bu dönüşümden az yahut çok lakin kesinlikle etkilenecektir. Bu nedenle lokal idarelere de çok fazla iş düşüyor. Türkiye şimdi evsel atıkları ayrıştırarak toplayabilen bir ülke değil. Bu nedenle Türkiye 2053 yılında karbon-nötr bir ülke olabilmek için döngüsel iktisat ideolojisini yeterlice içselleştirmeli ve atıkların bir gramını bile ziyan etmeden geri dönüştürmeyi başarmalıdır.

TÜRKİYE-AB ENTEGRASYONUNUN AVANTAJLARI

İhracatının ana destinasyonu AB olan Türkiye’nin Gümrük Birliği ile başlayan entegrasyon süreci, yeşil dönüşümde büyük bir avantaj sağlayabilir. AB, 2019’da Avrupa Yeşil Mutabakatı’nı ilan ettiği günden beri bu dönüşümü yeni büyüme stratejisi olarak lanse etti. Hakikaten yaşlanan nüfus ve doğuya kayan ekonomik aktivitelerin sonucunda AB’nin kaybettiği avantajları dünyanın gidişatına istikamet verecek yeni atılımlarla geri kazanmak istemesi çok doğal.

Avrupa bu noktada hem dijital dönüşümü hem de yeşil dönüşümü bir atlama taşı olarak görüyor ve kaçınılmaz olarak dönüşen dünyada bu iki alanda açılacak yeni pazarlarda başkan olmak istiyor. AB başka yandan da ekonomik ve ticari alaka içinde bulunduğu ülkeleri kendisi ile birlikte dönüştürmek istiyor. Şayet rastgele bir ticaret partneri pak teknolojiler kullanarak üretim yapmıyorsa, o ülkenin mallarını AB hudutlarından geçirirken ortaya çıkan karbon emisyon ölçüsü oranında vergi ödenmesini mecburî hale getiriyor. Bu düzenlemenin ismi “sınırda karbon” düzenlemesi olarak açıklandı. AB, yeşil dönüşümde havuç ve sopa taktiğini kullanıyor. Dönüşmeyenler sopa, yani vergi ile muhatap olacak. Dönüşebilenler AB ile olan ticaretlerine vergi ödemeden devam ederek ödüllendirilecek. Bu esnada da karbon salınımı yüksek olan ithalatçılardan alınan vergiler AB için gelir yaratacak.

Türkiye’de pek çok firma AB ile entegre formda çalıştığı için bu dönüşüme süratle ayak uydurmak zorunda. Başka yandan bunların bir kısmı esasen AB firması olduğu için süratli bir biçimde AB’den know-how/bilgi transferi ile karbon ayak izini düşürme konusunda takviye almaları da beklenen. Lakin üretim zincirinde pek çok firma ve dalın olduğu düşünülürse yalnızca birkaç bölümün kendi kendine karbon ayak izini azaltması mümkün değil. Bu nedenle birinci etapta yalnızca hudutta karbon düzenlemesine muhatap olacak elektrik üretimi, demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre dallarının dönüştürülmesinden çok topyekun bir dönüşüm seferberliği ilan edilmesi hem daha mantıklı hem de daha karlı olabilir. İlerleyen vakitte AB’nin sonda karbon düzenlemesine otomotiv, dokuma, seramik, kara ve deniz ulaştırmacılığını da dahil etmesi bekleniyor.

FIRSATLAR VE ZORLUKLAR

Temmuz 2021’de Ticaret Bakanlığı, Yeşil Mutabakat Hareket Planı’nı yayımladı. Türkiye’de Yeşil Mutabakat konusunda birinci aksiyon alan bakanlığın Ticaret Bakanlığı olması esasen hiç şaşırtan değil. Zira Yeşil Mutabakat kapsamında yapılacak düzenlemelerden birinci ve direkt etkilenecek kesim, AB’ye ihracat yapan dallar olacak. Türkiye bu nedenle global rekabetçiliğini kaybetmemek ve yeni dünyanın pazarlarında yer alabilmek için yeşil mutabakatın gerekliliklerini sağlamak zorunda.

Türkiye’nin AB ile olan Gümrük Birliği muahedesini yeşil dönüşümün gerekliliklerini de göz önünde bulundurarak vakit kaybetmeden güncellemesi gerekiyor. Yeşil Mutabakat konusu aslında gündemde olan Gümrük Birliği Muahedesi’ni güncelleme isteğini daha da acil duruma getirdi. Zira Türkiye’nin karbon-nötr olması, Avrupa’nın bir kıta olarak karbon-nötr olması için de kıymetli bir kural.

Yapılan hesaplamalara nazaran Türkiye mevcut üretim sistemlerinde hiçbir değişiklik yapmazsa karbon salınımı için ton başına 50 Avro ödemek zorunda kalacak. Çelik kesiminde bu vergi yüzde beş civarında bir ek maliyet manasına geliyor.

Üretimde kullanılan gücün pak kaynaklardan elde edilmesi karbon salımını değerli ölçüde azaltacak bir tedbir zira en büyük girdinizin karbon salınımı yüksek olduğu sürece karbon-nötr üretim yapmanız mümkün olmaz. Yeşil Mutabakat’a ahenk sürecinde ve global rekabetçiliğin korunmasında birinci derecede odaklanılması gereken konu pak kaynaklardan ucuza güç üretilmesi ve bu gücün kesimlere aktarılması olacak. Türkiye son yıllarda yenilenebilir güç kaynaklarından elektrik üretimini artırdı fakat bu gücün büyük kısmı konutlarda kullanılıyor. Bölümlerde de pak güç kullanılması için önemli altyapı yatırımları gerekiyor.

YEŞİL DÖNÜŞÜM İÇİN YATIRIM VAKTİ

Dünya’da yeşil dönüşüm için amaç belirleyen ve bu hususta aksiyona geçen ülkelerin bu mevzuda yüksek ölçülerde yatırım yaptığı görülüyor. Yeşil dönüşüm için gerekli altyapının kurulması, üretim süreçlerinin karbon-nötr üretime hazırlanması ve geçişi konusunda Türkiye’nin en büyük sorunu finansman. Paris Muahedesi’nin Meclis onayından geçmesi bu açıdan Türkiye’nin önünü açıyor.

Türkiye’nin AB ile olan entegrasyonu ve AB’nin güçlü bir tedarikçisi olması, Yeşil Mutabakat’a ahengi açısından bir fırsat olarak kıymetlendirilebilir. Türkiye’nin Sanayi ve Ticaret bakanlıklarının AB ile bu bahiste iş birliği yapması ve Dijital Avrupa ve Horizon projelerinden, Dünya Bankası, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (EBRD), Almanya ve Fransa ulusal kalkınma ajanslarından finansman manasında faydalanması özel bir ehemmiyet taşıyor. Ayrıyeten, Türkiye’nin AB’ye olan coğrafik yakınlığı da Türkiye’den ihraç edilen eserlerin nakliye esnasında daha az karbon salınımı yaratacağı için Türkiye’yi avantajlı bir ihracatçı ülke yapabilir.

AB’nin 2026 yılından itibaren uygulayacağı hudutta karbon düzenlemesi sonucunda Türkiye’nin çok fazla vergi ödememesi için kendi Emisyon Ticaret Sistemi’ni (ETS) kurması yahut AB’nin ETS’sine entegre olması gerekiyor. Ayrıyeten karbon salınımını AB ile tıpkı standartlarda ve ülke içinde fiyatlandırmak ve tüm yakıt tiplerinin karbon ayak izini hesaplamak zorunda. Avrupa’da ve Türkiye’de üretilen bir eserin karbon fiyatlandırmasının her iki tarafta da eşit olması AB’ye ödenecek verginin ülke içinde kalmasını sağlayacaktır.

YEŞİL DÖNÜŞÜM İÇİN BİRLİK KOŞUL

Yeşil dönüşümü başarmak ve karbon-nötr bir ülke olabilmek için önümüzde çok uzun bir vakit yok. Fakat çabucak aksiyon aldığımız ve yanlışsız adımları yanlışsız vakitte attığımız takdirde kâfi olabilecek bir vakit var. Kısa, orta ve uzun vadeli planlama ile bu geçişi ayrıntılandırmak, geçiş devrinden olumsuz etkilenecek dallar için çalışma yapmak ve nitekim kimseyi geride bırakmamak için adil bir geçiş tasarlanması kaide. Bu bağlamda Paris Muahedesi’nin onaylanması ve 2053 yılı gayesinin konması, Türkiye’nin yeşil dönüşüme odaklanmasını sağlamlaştıran adımlar oldu. Bundan sonrasında ise yalnızca Ticaret Bakanlığı değil, Türkiye’nin tüm bakanlıkları ve mahallî idarelerinin Yeşil Mutabakat’a ahenk stratejileri geliştirmesi ve elini taşın altına bir an evvel koyması gerekiyor. Çünkü yeşil dönüşüm fakat birlik olunursa başarılabilecek bir maksat.

KAYNAK: AA

Kaynak:haber7