Ekim 14, 2021

Prof. Dr. Sencer Ayata: 1980 sonrası uygulanan neo-liberal politikalar Latin Amerika’da solu, Türkiye’de ise AKP’yi iktidara taşıdı!

ile admin

“El pueblo, unido, jamás será vencido!”

Dün toplumsal demokrasinin yükselişini Almanya’da Toplumsal Demokrat Parti’nin federal seçimlerde aldığı zaferden yola çıkarak konuştuk, bugün ise Prof. Dr. Sencer Ayata ile biraz daha geçmişten kelam edeceğiz. Metnin başındaki kelamlar Güney Amerika’nın en ünlü sol marşlarından. “Birleşmiş bir halkı hiçbir kuvvet yenemez!” manasına geliyor. Sol hareketlerin geçmişini incelerken Güney Amerika’dan, haliyle ‘Pembe Dalga’dan kelam etmemek olmaz.

Sencer Ayata, bu başlığı ele alırken “1980 sonrasında uygulamaya konulan ve tüm dünyayı derinden etkileyen neo-liberal siyasetler Latin Amerika ülkelerinde hoşnutsuzlukların artmasına ve yaygın kitlesel protestolara yol açtı. İktidardaki merkez partiler yıprandı” derken farklı bir benzetmede bulunarak, “Misal siyasi ve ekonomik şartlar Türkiye’de İslamcı hareketten doğan bir sağ partiyi (AKP) iktidara taşırken birden fazla Latin Amerika ülkesinde kazanan sol partiler oldu. ‘Pembe Sol’ olarak bilinen bu dalga yaklaşık 2000-2015 ortasında on beş yıl sürdü” sözlerini kullandı.

Bilhassa Batı demokrasilerinde giderek güç kazanan yeşil harekete de değinen Ayata, yeşil sözü genelde akıllara pak güç, tabiatın korunması ve yeşil iktisat, yeşil dönüşüm üzere başlıklar getirse de yeşil partilerin çoğunlukla piyasanın devlet tarafından düzenlenmesi, toplumsal adalet, eşitlik, insan hakları, barış üzere mevzuları da tıpkı derecede öne çıkardığına dikkat çekti.

Yakın vaktin en çok konuşulan siyasi tabirlerinden biri “popülizm”. Bu kelimeyi duyduğumuzda aklımıza birinci sağ popülizm gelse de, pek natürel solun da popülizmi oluyor. Sencer hoca, sol popülizmi şöyle anlatıyor:

“Popülist solun temel savı neo-liberal tahakküme karşı çıkan tüm toplumsal hareketleri, toplum bölümlerini ve örgütleri büyük bir büyük şemsiye altında toplamak. Bayanlar, sendikalar, fakirler, ırkçılığa karşı çaba edenler, LGBTİ, etnik azınlıklar, çevreciler, nükleer güç karşıları üzere. Sol popülistler anti-kapitalist sosyalizmden ve klasik toplumsal demokrasiden farklı olarak bu çabaları sınıf merkezli olarak görmüyorlar. Emekçi sınıfının öncülüğü tezine karşı çıkıyorlar. Hareket içinde yer alan farklı ögelerin birbirine üstünlüğü olmadığını söylüyorlar. Ortalarındaki farklılıkları gidermeye çalışmaksızın onları birbirine eklemlemeye çalışıyorlar.“

Ayata’nın T24’ün sorularına verdiği cevaplar şöyle…

İkinci kısma biraz ‘Altın Çağ’dan kelam ederek başlayalım. Neydi ‘Sosyal Demokrasinin Altın Çağı’? Neler oldu?

Bir dünya görüşü, bir ideoloji, bir siyasi çizgi olarak toplumsal demokrasi üç ögesi öne çıkartır. Toplumda eşitlik ve dayanışma… İktisatta devletin kıymeti… Siyasette özgürlükçü demokrasi… Toplumsal demokrasi 1945-1975 yılları ortasında başta Avrupa olmak üzere dünyanın birçok ülkesinde hükümran ideoloji ve siyasi yaklaşım haline gelmişti. Bu ülkelerde toplumsal demokrat partiler ekonomiyi, toplumu ve siyaseti kendi siyasi kıymetleri ve görüşleri doğrultusunda dönüştürmeyi başardılar. Öncelikle personel sınıfının dayanağını alarak iktidara geldiler ve çalışanları siyasetten dışlanmış, toplumda marjinalleşmiş, sefalete sürüklenmiş bir toplum bölümü olmaktan küçümsenmeyecek ölçüde kurtardılar. Bu periyotta personellerin hayat standartları yükseldi. Güçlendirilen toplumsal devlet sayesinde çalışanlar toplumsal teminata kavuştular. Genişletilen kamusal hizmetler sayesinde öncesinde görmedikleri bir refah seviyesine eriştiler. Eğitimi, sıhhati kastediyorum. Ünlü tarihçi Hobsbawm’ın deyişiyle, bu “altın çağda” işsizlik ve yoksulluk üzere toplumsal riskler azaltıldı. Yaşlılık, hastalık, engellilik üzere ferdi riskleri önleyecek kapsayıcı siyasetler geliştirildi. Toplumsal muhafaza, toplumsal diyalog, toplumsal dayanışma ortak kurumlar ve kıymetler haline getirildi. Lakin bir o kadar önemli olan da şu… Toplumsal demokratlar bir yandan bölüşümcü toplumsal siyasetleri öne çıkartırken öteki yandan ekonomiyi süratle büyütmeyi başardılar.

Tarihçi Eric Hobsbawm

“Altın Çağ’dan sonra solun olduğundan zayıf görünmesinin nedeni oy kaybından çok bu bölünmeler”

Sonrasında ise bir duraklama, hatta gerileme periyodu yaşandı, o denli değil mi?

Evet, 1970’li yılların sonundan itibaren “altın çağ” sona erdi. Toplumsal demokratlar global iktisatta yaşanan değişiklikler ve yükselen neo-liberal siyasetler karşısında gerilemeye ve güç kaybetmeye başladılar. İktisat hatta toplum giderek piyasanın egemenliği altına girdi. Ancak yalnızca bu değil. Birebir artırımdan süratli teknolojik değişme ve globalleşme süreçleri devreye girdi. Bunlarla birlikte sınıfsal yapı esaslı biçimde değişti. Toplumsal devlet erozyona uğradı. Bilhassa memleketler arası göçler sonucu kültürel kimlik siyasetleri öne çıktı. Bu gelişmeler toplumsal demokrasinin ideolojik, ekonomik ve toplumsal desteklerini önemli ölçüde sarstı. Toplumsal demokrat partiler oy kaybına uğradı ve birçok ülkede bölündü. Lakin çok değerli bir hususu göz gerisi etmeyelim. Aslında solun olduğundan zayıf görünmelerinin nedeni oy kaybından çok bu bölünmeler.

Hangi partileri kastediyorsunuz?

Bunlar eşitlik ve kamusallık prensipleri açısından birbirinden çok da uzak değil. Siyasi, stratejik, programatik farklılıklar daha yüklü. Parti sayısı ve isimleri ülkeden ülkeye değişiyor. Fakat bunları dört ana ideolojik başlık altında toparlamak mümkün diye düşünüyorum. Toplumsal liberalizm, sol popülizm, radikal toplumsal demokrasi ve yeşiller hareketi.

“1980’li yıllarda neo-liberal dalganın karşısında durmak adeta imkansız üzere görülüyordu”

Toplumsal liberalizm deyince akla birinci olarak Yeni Sol ve Tony Blair geliyor…

Toplumsal liberalizm farklı ideolojik isimlerle anıldı. Üçüncü Yol, Yeni Sol, Yeni Merkez… Evet, sembol isim Tony Blair diyebiliriz. 1980’li yıllarda milletlerarası bir ideoloji haline gelen neo-liberal dalganın karşısında durmak solda ve sağda birçok kimse tarafından adeta imkansız üzere görülüyordu. İşte bu türlü bir ortamda toplumsal liberaller neo-liberal iktisat siyasetleri ile toplumsal siyasetler ortasında yeni bir istikrar kurmaya çalıştılar. Birtakım asıllarını kabullenip sert yanlarını yumuşatmayı, törpülemeyi, insanileştirmeyi denediler. Örneğin eğitim, taban fiyat, yoksullukla gayret üzere alanlara müdahale ederek neo-liberal siyasetleri frenlemeyi düşündüler.

Tony Blair, destekçilerinin ortasında

Birtakım ülkelerde toplumsal liberalizm daima seçim kaybeden toplumsal demokrat partilerin yine seçim kazanmalarını ve iktidara gelmelerini sağladı. Örneğin, sonrasında solun tenkit oklarını üzerine çeken İngiliz Emekçi Partisi önderi Tony Blair, Thatcher hegemonyasının karar sürdüğü İngiltere’de Muhafazakar Parti’ye karşı üç sefer üst üste seçim kazanmayı başardı. Keza Avusturalya ve Avusturya’da Personel Partileri, İtalya’da Demokrat Parti, Fransa’da Sosyalist Parti, Almanya’da Toplumsal Demokrat Parti. Bu partiler bilhassa yeni orta sınıflardan kıymetli seçmen dayanağı sağladılar.

Toplumsal liberaller bilhassa 2008 finans krizi sonrasında, neo-liberal siyasetlere iştirak yapmış olma nedeniyle hem daha sol hem de sağ popülist partilerden gelen ağır tenkitlere maruz kaldılar. Sonuçta personellerin ve orta alt sınıfların takviyesini kıymetli ölçüde yitirdiler. Fakat hala birçok ülkede solun en büyük partisi hatta ülkenin birinci partisi konumundalar.

Almanya’da Yeşiller kısa bir devir de olsa anketlere nazaran iktidar olacak üzere duruyorlardı; artık de iktidarın iki numaralı ortağı olacaklar üzere duruyor. Dünyada da hem yeşil partiler hem de yeşil hareket giderek yaygınlaşmakta. Yeşil sol siyasete de değinebilir miyiz biraz?

Yeşiller hareketi 1970’li yıllarda Avustralya ve Yeni Zelanda’da ortaya çıktı. İsviçre, İngiltere, Belçika ve öbür Avrupa ülkelerine yayıldı. Yeşiller birinci büyük muvaffakiyetlerini Almanya’da elde ettiler. Yeşiller deyince akla evvel etraf meseleleri, yani pak güç, tabiatın korunması ve yeşil iktisat, yeşil dönüşüm gelmekte. Lakin Yeşiller piyasanın devlet tarafından düzenlenmesi, toplumsal adalet, eşitlik, insan hakları, barış üzere mevzuları da birebir ölçüde öne çıkartıyorlar. İnsan ticareti, savaş harcamaları, para aklama üzere meselelerin kararlılıkla üzerine gidiyorlar. Kamu harcamalarını artırmak istiyorlar. Solun tam müttefiki olmadı. Ancak son on yılda toplumsal demokratlar da eko-sosyal siyasetleri maksatlarının tam merkezinde koydu. O nedenle artık lakin toplumsal demokratlara yaklaşıyorlar. Kitle tüketimine değer veren eski toplumsal demokratlardan etrafa kıymet veren şimdiki toplumsal demokratlara yakınlar.

“Avrupa. Bunun için savaşıyoruz”

“Yeşil hareket özgürlük, çoğulculuk ve yaratıcılık üzere kıymetlere daha çok ehemmiyet veren bir siyasi akım”

Pekala yeşillerin klasik sol görüşlerden farkı nedir?

Yeşiller klasik toplumsal demokrat ve sol görüşten farklı olarak emekçi sınıfına üstün bir toplumsal ve siyasi statü atfetmiyor. Stratejik öncülük rolü tanımıyor. Gençler, yüksek eğitimliler ve bilhassa bayanlardan daha yüksek oranda oy alıyorlar. Seçmenlerinin büyük kısmını sıhhat, eğitim üzere toplumsal ve kültürel hizmetlerde çalışan beyaz yakalılar oluşturuyor. Yani eğitim seviyesi ve etraf şuuru yüksek bölümler. Birebir vakitte özgürlük, çoğulculuk ve yaratıcılık üzere pahalara daha çok kıymet veren bir siyasi akım.

Popülizm denince aklımıza daima sağ popülizm geliyor. Pekala ya sol popülizm?

Popülist solun temel savı neo-liberal tahakküme karşı çıkan tüm toplumsal hareketleri, toplum kesitlerini ve örgütleri büyük bir büyük şemsiye altında toplamak. Bayanlar, sendikalar, fakirler, ırkçılığa karşı gayret edenler, LGBTİ, etnik azınlıklar, çevreciler, nükleer güç aksileri üzere. Sol popülistler anti-kapitalist sosyalizmden ve klâsik toplumsal demokrasiden farklı olarak bu uğraşları sınıf merkezli olarak görmüyorlar. Emekçi sınıfının öncülüğü tezine karşı çıkıyorlar. Hareket içinde yer alan farklı ögelerin birbirine üstünlüğü olmadığını söylüyorlar. Ortalarındaki farklılıkları gidermeye çalışmaksızın onları birbirine eklemlemeye çalışıyorlar.

Sol popülistler klasik toplumsal demokrasiyi yine hayata geçirmenin artık olanaksız hale geldiğini tez ediyorlar. Toplumsal demokrat ideolojinin ve siyasetlerin temelini teşkil eden emek sermaye uzlaşmasını yine oluşturmanın mümkün olmadığını söylüyorlar. Nedeni neo-liberal siyasetlerin klasik toplumsal demokrasinin kurumsal temellerini tasfiye etmiş olması. Yani toplumsal devleti, toplumsal hakları, toplu mukavele kurumlarını, tam istihdam gayesini… Durum bu türlü olunca solun uzlaşmayı değil cepheleşmeyi temel alan bir siyasi çizgi izlemesinin kaçınılmaz olduğunu vurguluyorlar. Partizan ve çatışmacı bir siyaset çizgisi… Burada cepheden kasıt sadece işçiler değil tertibe karşı çıkan tüm partiler, kuruluşlar ve toplum bölümlerini kapsayan çok bileşenli, geniş bir halk cephesi.

Çok sayıda örnekleri bulunmakla birlikte sol popülizm deyince akla en çok Syriza ve Podemos geliyor. Her ikisi de 2008 finans krizi sonrası tırmanan yoksulluk ve eşitsizlik tersi protesto hareketlerinin sonucu ortaya çıkan siyasi partiler. Kurucuları meydan hareketlerinin, protestoların ve parlamento dışı muhalefetin önderleri. Kuruluşundan kısa bir mühlet sonra iktidara gelmeyi başaran Syriza Yunanistan’ın içinde bulunduğu ağır ekonomik kriz şartlarında muhalefette söylediklerinin tam aksisini yapmak zorunda kaldı. Ağır borç yükü altında dışarıdan dayatılan liberal istikrar önlemlerini uyguladı. Bu türlü olunca kendisini iktidara taşıyan dezavantajlı kısımların beklentilerini karşılayamadı. Sonuçta, seçimleri kaybederek iktidardan uzaklaştı. İspanya’da ise Podemos bilhassa gençler ve işsizlikten yakınanlar ortasında takviye buldu ve küçük sol partilerle ittifak yaparak oyunu yüzde yirmi seviyesine kadar çıkarttı. Sonrasında bu takviyenin yarısını kaybeden Podemos öncesinde eleştirdiği toplumsal demokratların kurduğu hükümete küçük ortak olarak katıldı.

Syriza’da Yanis Varufakis ve Aleksis Çipras üzere Yunan solunun değerli isimleri bulunuyordu

Pekala toplumsal demokrasinin ‘radikali’ nasıl olur?

Almanya’da Die-Linke, İngiltere’de Corbyn’in önder olduğu devirde Emekçi Partisi üzere siyasi partiler toplumsal liberalizme radikal biçimde karşı çıktılar. Örneğin Emekçi Partisi “azınlık değil çoğunluk için” sloganı altında neo-liberal iktisat siyasetlerine son vermeyi amaçlayan yeni bir siyasi niyet ve hareket oluşturmaya çalıştı. Personel Partisi iktidarında toplumsal harcamaların kısıtlanmasına yol açan istikrar önlemlerinin terk edileceği belirtildi. Gelir ve servet eşitsizliğinin esaslı vergi ıslahatları ve bölüşümcü siyasetlerle azaltması konusunda kelam verildi. Toplu pazarlık kurumunun güçlendirilmesi gerektiği vurgulandı. Parasız eğitim ve sıhhat hizmetleri vaadinde bulunuldu. Hatta kapsamlı bir devletleştirme programı açıklandı.

Corbyn devri Personel Partisi’nin sol popülizme benzeyen kimi özelliklerine de dikkat çekilebilir. Parti kültürel kimlik siyasetlerine ve çok kültürcü görüşlere eskisine nazaran daha fazla kıymet verdi. Sol popülistler üzere dijital kampanyaları ve dijital medya stratejilerini öne çıkarttı. Ve tekrar sol popülizm üzere yaslanabileceği bir toplumsal hareket (Momentum) yaratmaya çalıştı. Bu yaklaşımlar bilhassa yüksek eğitim görmüş gençlerin ve beyaz yakalıların ilgisini çekti. Ancak emekçiler ile göçmenler ve beyaz yakalı orta sınıflar ortasındaki uzlaşmazlıkları giderme konusunda gereğince muvaffakiyet sağlanamadı. Brexit tartışmalarının da gölgesinde cereyan eden son seçimlerde Emekçi Partisi tarihinin en ağır seçim mağlubiyetlerinden birine uğradı.

Eski Personel Partisi önderi Corbyn ve mitinginde açılan Büyük Britanya Komünist Partisi bayrağı

Almanya’da Die-Linke’nin değerli oy kaybına uğramasına esasen değinmiştik.

“1980 sonrası uygulanan neo-liberal siyasetler Latin Amerika’da solu iktidara taşıdı, Türkiye’de ise AKP’yi!”

Sol hareketler deyince Latin Amerika’ya da değinmeden geçemeyiz olağan…

1980 sonrasında uygulamaya konulan ve tüm dünyayı derinden etkileyen neo-liberal siyasetler Latin Amerika ülkelerinde hoşnutsuzlukların artmasına ve yaygın kitlesel protestolara yol açtı. İktidardaki merkez partiler yıprandı. Misal siyasi ve ekonomik şartlar Türkiye’de İslamcı hareketten doğan bir sağ partiyi (AKP) iktidara taşırken birden fazla Latin Amerika ülkesinde kazanan sol partiler oldu. “Pembe Sol” olarak bilinen bu dalga yaklaşık on beş yıl sürdü (2000-2015).

AKP, 3 Kasım 2002’de tek başına iktidar oldu

Pembe Dalga’nın yükselişi ve düşüşü

Latin Amerika ülkeleri aslında öncesinde de güçlü bir sol geleneğe sahipti o denli değil mi? Örneğin Soğuk Savaş periyodunda.

Soğuk Savaş periyodunda Güney Amerika solunda çok farklı oluşumlar vardı. Sovyetlere aralı, ıslahat yanlısı, ölçülü merkez sol partiler… Sovyet yanlısı komünist partiler… “Peronist” ya da ulusalcı popülist sol… Silahlı çabayla iktidara gelmeye çalışan gerilla örgütleri… Sendikal hareketler ve sol eğilimli sivil toplum kuruluşları… Kosta Rika dışında tüm Güney Amerika ülkeleri uzun mühlet askeri rejimler tarafından yönetildi. ABD takviyeli askeri idareler otuz yıl boyunca milliyetçi, toplumsal demokrat ve sol güçlerle çatıştı. Bu idarelere karşı silahlı uğraş veren gerilla örgütlenmeleri Küba ve Nikaragua’da başarılı oldu. 

Soğuk savaş sonrası sol hareketler güç kaybetti ya da biçim değiştirdi değerlendirmesinde bulunur musunuz?

Soğuk Savaş’ın sona ermesinden sonra Sovyet yanlısı komünist partiler ve gerilla hareketleri eski gücünü yitirdi. Sendikalar zayıflatıldı. Sonuçta sosyalist ve toplumsal demokrat partilerin toplumsal, örgütsel ve ideolojik destekleri kıymetli ölçüde değişti. Bu yıllarda yükselen üçüncü demokrasi dalgasıyla birlikte ABD askeri idarelerden dayanağını büyük ölçüde çekti. 1980 ve 1990’lı yıllarda iktidara gelen siyasi partiler memleketler arası finans kuruluşlarının öngördüğü istikrar ve yapısal ahenk siyasetlerini uygulandı. Toplumsal siyasetler kısıtlandı, toplumsal hizmetler özelleştirildi, sübvansiyonlar kaldırıldı ve büyüme yavaşladı. Fakat tıpkı vakitte eşitsizlik ve yoksulluk arttı. Fakir köylüler kentlere akın ettiler. Kentlerde örgütsüz, düşük fiyatlı, süreksiz işlerde çalışan büyük bir ucuz emek kütlesi oluştu.

“Pembe Dalga’da solun yükselmesinde ekonomik faktörler değerli rol oynadı”

Latin Amerika’dan devam edelim. Pembe Dalga nedir? Nasıl başladı?

Latin Amerika’da Pembe Dalga olarak bilinen sol iktidarlar periyodu Venezuela’da Chavez, Brezilya’da Lula, Arjantin’de Kirshner, Bolivya’da Morales, Şili’de Bachelet, Ekvador’da Correa’nın başkanlık seçimlerini kazanmasıyla başladı. Pembe Dalga periyodunda: 350 milyon kişi.. Ki Latin Amerika nüfusunun tam dörtte üçü… Meksika ve Kolombiya dışında ülkelerin tümü sol iktidarlar tarafından yönetildi. Solun yükselmesinde ekonomik faktörler kıymetli rol oynadı. Eşitsizliklerin, yolsuzlukların ve yoksulluğun artması… Böylelikle sol için bu kesitleri içine alan geniş halk cepheleri oluşturma fırsatı doğmuş oldu.

Cephelerden kelam ediyoruz; bunu biraz daha açabilir misiniz?

Evet zira halk cephelerinin çok farklı bileşenleri vardı. Elektrik, yol, su üzere somut altyapı sıkıntılarını lisana getirenler… Tarımda üretim ve geçim şartlarının ağırlaşmasına karşı ayaklanan çiftçiler… Siyasi baskıları eleştiren entelektüeller, muharrirler, aktivistler… Koloni periyodundan bu yana mağdurlaştırılan yerli topluluklar… Fakir gecekondulular, bayanlar, kayıt dışı çalışanlar… Bu hareketlere dayanak veren çevreciler, sendikalar, LGBTİ, STK’lar, feministler, insan hakları savunucuları, gençler…

Halk cephelerinin farklı ögelerden oluşması ve bileşenlerin beklenti ve taleplerinin farklılığı sol/sosyal demokratların kültürel farklılıklar ve kimlik talepleri ile daha yakından ilgilenmelerine neden oldu. Burada yoksulluğa ve eşitsizliğe karşı gayret ile kültürel ayrımcılığa karşı çabanın bir ortaya getirilmeye çalışıldığını görüyoruz. Gerçekten sol telaffuzlarda ekonomik olduğu kadar kültürel eşitlik konusu da vurgulanmaya başlandı. Yeniden bu bağlamda sivil toplum otoriter rejimlere karşı muhalefetin kıymetli bir odağı haline geldi.

Pembe Dalga’nın farklı iktidar tipleri

Bu sol iktidarlar ortalarında ayrılıyor muydu?

Pembe Dalga içinde nitekim de farklı iktidar çeşitleri görüldü. Bir yanda ABD ile çatışmaktan kaçınan ve neo-liberal siyasetlere bağlı kalan, toplumsal liberal iktidarlardan kelam edebiliriz. Öteki yanda Brezilya, Uruguay, Arjantin, Şili üzere ülkelerde toplumsal gelişmeye ve demokratikleşmeye öncelik veren savlı toplumsal demokrat iktidarlar. Bunlar yoksullukla uğraş programları dünyanın dikkatini üzerlerinde topladılar. Neo-liberalizmi reforme etme konusunda daha kararlı davrandılar. Türkiye’de bir üçüncü bir küme altıda toplayabileceğimiz ülkelerden daha çok kelam edildi. Venezuela, Bolivya, Ekvador ve Nikaragua’daki popülist sol iktidarlar… Radikal, anti-emperyalist, anti-neo-liberal… Bunlar bilhassa başlangıç periyotlarında fakir, bastırılan ve dışlanan toplum bölümlerine hakikaten sahip çıktılar. İktisatta devletin rolünü ve yükünü artırdılar, birçok milletlerarası özel işletmeyi devletleştirdiler.

Yalnız şunu da belirtelim. Pembe Solun iktidarda olduğu 2000’li yıllarda Latin Amerika’nın ihraç ettiği petrolün ve madenlerin fiyatları yükseldi. Çin değerli yatırımlar yaptı. Birçok Latin Amerika ülkesinde yüksek büyüme suratları kaydedildi. Demek istiyorum ki toplumsal harcamaların ve yatırımların artmasında elverişli ekonomik konjonktürün de büyük ehemmiyeti vardı.

Pembe dalganın iktisat ve toplumsal siyasetlerinin amaçları neydi. Fakir durumdaki halklara ne üzere yararları oldu?

Pembe Dalga periyodunda yoksulluğa ve eşitsizliğe karşı çabaya ve demokratikleşmeye büyük verildi. Kültürel ayrımcılığa ve toplumsal dışlamaya karşı da tesirli siyasetler geliştirildi. Açlık, makus beslenme, yoksulluk üzere meselelerle gayrette değerli ilerlemeler sağlandı. Sıhhat ve eğitim hizmetleri güzelleştirildi, çok sayıda ucuz konut üretildi. Pembe dalga periyodunda, Latin Amerika’da günlük geliri dört doların altında olan fakirlerin oranı %45’den %25’e kadar düştü. En uygun örneklerinden birisi Brezilya’da uygulanan ve CHP’nin Aile Sigortası ile değerli benzerlikler taşıyan “Bolsa Familia”projesi. Oradaki ismiyle Aile Cüzdanı… Bu projeden 12 milyon aile ve toplam olarak 50 milyon kişi yararlandı.

Sol/sosyal demokrat iktidarlar halkın ekonomik durumunu güzelleştirmeye çalışırken cinsiyetçiliğe, ırkçılığa, etraf tahribatına da karşı çıktılar. Anayasalar demokratikleştirildi, toplumsal yurttaşlık hakları genişletildi, lokal iştirak kurulları ve işçiler tarafından yönetilen kooperatifler kuruldu. Bayan haklarında değerli gelişmeler oldu. Çok sayıda bayan çok kıymetli pozisyonlara getirildi.

Pekala neden ve nasıl çöktü Pembe Dalga?

Aslında Latin Amerika tecrübesi o yıllarda neo-liberalizme karşı yeni bir alternatif oluşturmanın neo-liberalizmi eleştirmekten çok daha güç olduğunu gösterdi. Sol partiler iktidara geldiklerinde çeşitli ulusal ve memleketler arası pürüzlerle karşı karşıya kaldılar. Bunların başında global piyasalar ve memleketler arası finans kuruluşlarından kaynaklanan baskılar geliyordu. Geçmişten devralınan makus ekonomik miras yeni atılımlar yapılmasını güçleştiriyordu. Spekülatif sermaye hareketleri, büyük iç ve dış borç yükü üzere ağır problemlerle boğuşmak zorunda kaldılar

Öteki yandan, kendi yanlışları da oldu. İktidara gelmelerinde kıymetli rol oynayan toplumsal hareketlerle bağları vakit içinde gevşemeye yüz tuttu. Birtakım partiler kendi içinde bölündü. Yozlaşmış siyaset ve devlet yapısı sol partilere de bulaştı. Venezuela üzere ülkelerde demokrasiden uzaklaşıldı. Karizmatik sol popülist önderler tüm gücü kendilerinde topladılar, hukuku çiğnediler, seçimleri manipüle ettiler. Kaybetmenin esas nedenlerinden birisi de Latin Amerika’nın ihraç eserlerinin fiyatlarının düşmesi ve Çin yatırımlarının azalmasıydı. Büyüme durup devletin gelirleri ve kamu yatırımları azalınca, toplumsal hedefli kamu siyasetlerini sürdürmek zorlaştı. Birçok ülkede yine gündeme gelen istikrar önlemlerine karşı protestolar yükseldi, halk yine sokaklara döküldü. Tüm dünyada olduğu üzere Latin Amerika’da da sağ popülizm ve çok sağ milliyetçilik yükselmeye başladı.

“Gelinen noktada toplumsal adaletsizliklerin büyümenin de önündeki en büyük mani olduğu düşünülüyor”

Bu periyotta Latin Amerika ülkelerinde bir on yıl boyunca solun tekrar yükselişini gördük. Lakin toplumsal demokrasinin “Altın Çağ” dediğiniz toplumsal demokrasiden sonra dünya ve bilhassa Avrupa solunu derinden etkileyen esaslı değişim süreçlerini konuşalım. Örneğin konuşmamızın çabucak her yerinde neo-liberalizme değinmiştik.

Neo-liberal iktisat siyasetleri toplumsal demokrasinin bir bakıma alt yapısını büyük ölçüde tahrip etti. Toplumsal demokrasiyi ayakta tutan güçlü toplumsal devlet, toplu pazarlık, toplumsal diyalog ve iştirakçi demokrasi üzere toplumsal demokrasi kurumlarından kelam ediyorum. Daha ötesi bu kurumlara hayat veren eşitlik ve dayanışma pahaları süratle aşındırıldı. İktisat ve hatta toplum ve siyaset IMF, Dünya Bankası, Amerikan Merkez Bankası tarafından öngörülen “Washington Uzlaşması” temelinde tekrar şekillendirildi. En genel manada tabir edecek olursak piyasa iktisadı ve piyasa güçlerinin hegemonyası kuruldu. Varlıklı bölümlerden alınan vergiler azaltılırken, devletin toplumsal harcamaları düşürüldü. Çalışanların yararlandığı sıhhat, eğitim, konut, ulaşım üzere kamu hizmetlerine erişim kısıtlandı. Zenginler çok zenginleşti. Üst orta sınıfların ve bilhassa en güçlü kısmın (%1) gelirleri arttı, servetleri büyüdü, hayat şekilleri değişti. Buna karşılık düşük ve ortanca gelir sahiplerinin fiyatları yerinde saydı hatta geriledi. Günümüzde global eşitsizliklerin yanı sıra ülkelerin hatta birebir ülkenin farklı bölgeleri ve kentleri içinde görülen eşitsizlikler büyük boyutlara ulaştı. Gelinen bu nokta artık memleketler arası finans kuruluşlarını dahi rahatsız ediyor. Toplumsal adaletsizliklerin büyümenin de önündeki en büyük pürüz olduğu düşünülüyor.

“Sendikaların üye sayısı azaldı; siyasetteki eski yükleri kayboldu”

Toplumsal değişimin tesiri nedir?

Sanıyorum bu bağlamda öncelikle sanayi toplumundan ileri sanayi, sanayi ötesi, bilgi ağır ekonomilere hakikat ilerleme üzerinde durmak gerekir. Yani sınıfsal değişimlerin en önemli nedeni olarak… En değerlisi endüstriyel emekçi sınıfının küçülmesi. Küçülmenin bir nedeni sermayenin globalleşmesi. Emek ağır endüstrilerin gelişmiş ülkelerden emeğin ucuz olduğu ülkelere yönelmesi…. İkinci neden istihdamın sanayi kesiminden hizmet bölümüne kayması… Üçüncüsü ve en değerlisi, otomasyonun mavi yakalı işgücüne duyulan muhtaçlığı azaltması… Sonuçta, mavi yakalı emekçilerin çalışan nüfus içindeki hissesi birçok gelişmiş ülkede yüzde onlar düzeyine düştü. Sendikaların üye sayısı azaldı. Siyasetteki eski yükleri kayboldu.

Buna karşılık hizmet dalı büyüdü ve zenginlik bu kesimde ağırlaştı. Sınıfsal yapıdaki değişikliğe gelince… Yüksek eğitim görmüş beyaz yakalılar çalışan nüfusun en büyük dilimi haline geldi. Finans kesiminde çalışanlar, kamu çalışanları, alt-orta-orta ve üst seviye firma yöneticileri, öğretmenler, ofis elemanları, yaratıcı sınıflar, profesyoneller vesaire. Tabi bunlar ortasında kıymetli gelir ve statü farklılıkları da var.

Lakin tekrar hizmet dalı içinde birebir derecede kıymetli bir diğer gelişme daha oldu. Birincisinin, tam aksi istikametinde. Düşük fiyatlı, düşük vasıflı, örgütsüz, kısmen de kayıt dışı işlerde çalışan hizmet işçilerinin sayıları tıpkı süratle arttı. Paklık emekçileri, paket servisi yapanlar, dadılar, komiler, tezgahtarlar, hayvan bakıcıları üzere. Sayılamayacak kadar çok faaliyet kolu. İster “hizmet proleteryası”, ister “prekarya” deyin kırılganlığı en yüksek olan kesim. Günümüz gelişmiş ekonomilerinde bu kesimde çalışanlar ekseriyetle dünyanın farklı yerlerinden gelen göçmenler. Dağınık ve örgütsüz bir kesim… İşçi kesim içinde etnik/dini farklılık temeline de oturan bu bölünme, toplumsal demokrat partiler için sanayi çalışanlarının küçülmesi kadar değerli bir sorun.

Daha sonra kültürel kimlik siyasetlerinin yükselmesini de gördük. Bunu nasıl okursunuz?

Evet, son kırk yıla damgasını vuran en kıymetli sosyo-kültürel değişim bu istikamette oldu. Geçmişte görece türdeş olan Avrupa toplumları etnik ve dini bakımdan daha fazla farklılaştı ve çoğullaştı. Kültürel kimlik siyasetlerinin yükselmesi birebir vakitte personel sınıfının etnik küme ve dini inanç temelinde bölünmesine de yol açtı. Tabi kültürel kimlik deyince kelam konusu olan yalnızca etnik ve dini kimlik talepleri değil. Bayan hareketi büyük bir toplumsal takviye kazandı. Tıpkı vakitte LGBTİ, ırkçılığa, çok tüketime, etraf kirlenmesine, ayrımcılığa, baskıya karşı gelişen protesto hareketleri… Sol partiler mağdurların yanında olma anlayışı çerçevesinde bu kısımlara sahip çıkmaya çalışıyor. Bayanlara, nüfusun en fakir kesitini oluşturan göçmen işçilere…. Ne var ki sırf gelenekçi muhafazakarlar değil geçmişte toplumsal demokrat partilerin en önemli destekçisi olan emekçi sınıfı içinde geniş bir kesim milletlerarası göçlerden, çok etnik çeşitlenmeden ve kültürel kimlik siyasetinden hoşnut değil. Bu türlü olunca toplumsal demokratlar farklı duruş sergileyen bu işçi bölümleri içine alan geniş toplumsal ittifaklar kurma konusunda zorlanıyorlar.

Prof Sencer Ayata ile Türkiye ve Dünya, Toplum ve İnsan

Pandemi sonrası dünya | Prof. Sencer Ayata: Ufukta, gücünü bilimden alan uzman otoritesinin, siyasi otoritenin önüne geçeceği yeni bir aydınlanma görünüyor

Yoksulluk ve Eşitsizlik | Prof. Sencer Ayata: Sokak hareketlerinin ortak noktası eşitsizlik; kaynama noktası ise yoksulluk, dışlanma, ayrımcılık, ötekileştirme

Gençlik 1. modül | Prof. Sencer Ayata anlatıyor: Z jenerasyonu türdeş mi, ‘medya tekeli’ nasıl kırılıyor, Y jenerasyonundan sonra Z nesli da AKP’den uzaklaşıyor mu?

Gençlik 2. modül | Prof. Sencer Ayata: Genç kesimde çağdaşlık ve laiklik, dindarlık ve muhafazakârlığın önüne geçti; muhafazakâr alanda İslamcılık gerilerken milliyetçilik öne çıkıyor

İttifaklar 1. kesim | Prof. Sencer Ayata anlatıyor: ‘Yeni anayasa’ hareketi ne sonuçlar üretebilir; partilerin ittifaklar içindeki durumları ne, CHP otoriterleşmeye karşı neden kritik bir değer taşıyor?

İttifaklar 2. kesim | Prof. Sencer Ayata: Oy kaybı yaşayan MHP ıslahatlar konusunda düşünüldüğünden esnek davranabilir; CHP ve Yeterli Parti seçmenleri ortasında geleceği temsil eden ve süratli büyüyen nüfus öne çıkıyor

Kutuplaşma 1. modül |Prof. Sencer Ayata: Muhafazakâr mahalle ile mahallenin çocukları ortasında giderek barizleşen bir fay çizgisi oluşuyor

Kutuplaşma 2. kesim | Prof. Sencer Ayata: Başkanlık anayasası iktidara dışlayıcı otoriterlik, muhalefete çoğulculuk, Türkiye’ye ise sertleşen kutuplaşma getirdi

Dünyada ve Türkiye’de toplumsal demokrasi 1. modül | Prof. Dr. Sencer Ayata anlatıyor: Almanya seçimleri yeni bir sol dalgayı mı haber veriyor?

Kaynak:t24